Young Vets Group

ترجمه وگردآوری: دکتر پرویز روائی

وجود ویتامینها برای بقاء و رشد و تولید مثل طبیعی حیوانات ضروری است  در جیره غذائی ماهی یازده نوع ویتامین محلول در آب و چهار نوع ویتامین محلول در چربی بکار می رود. نیاز های مربوط به ویتامینها در جیره غذائی تحت تاثیر اندازه ،سن،میزان رشد ،شرایط فیزیولوژیک ،وضعیت سلامتی ، ترکیب جیره غذائی ،پایداری جیره در آب ،شرایط محیطی و همچنین دسترسی به ویتامینها از طریق مصرف مواد غذائی طبیعی و دخالت فلور میکروبی دستگاه گوارش قرار دارد. افت ویتامینهای محلول در آب در طول روند فرآوری و ذخیره اجزای جیره های نهائی و نفوذ آب در هنگام ورود آنها به آب ، از جمله عوامل تاثیر گذار بردسترسی به ویتامینها در آبزیان پرورشی هستند( ۲).

به بطور کلی ویتامینهای به دو گروه ، ویتا مینهای محلول در آب که شامل :  ویتامینهای گروه B (تیامین        ،ریبوفلاوین،پیریدوکسین، اسید پانتوتنیک، نیاسین ، بیوتین ،اسید فولیک، ویتامینB12 ) وکولین،اینوزیتول             ،اسید آسکوربیک و ویتامین های محلول در چربی شامل: ویتامینهای  A، D، K و E

ویتامینهای گروهB اگرچه فقط به مقادیر اندکی در جیره غذائی مورد نیاز هستند ولی نقش اصلی را در رشد ، فیزیولوژی و متابولیسم ماهی دارند.کولین ، اینوزیتول و اسید آسکوربیک در مقادیر قابل ملاحظه ای در جیره غذایی مورد نیاز هستند وبعضی وقتها بعنوان ویتامین نیستند بلکه مواد مقوی از لحا ظ تغذیه ای می باشند.

الف ) ویتامینهای محلول در آب

تیامین

بعنوان فعال کننده آنزیمی نقش مهمی در سوخت و ساز هیدراتهای کربن و چربیها دارد. وجود این ویتامین در فرایند های هضم،تولید مثل وفعالیتهای سیستم عصبی مرکزی و محیطی ضرورت تام دارد ( ۵). از دیگر اثرات تیامین کمک به سوخت و ساز سلولی گلوکز است که باعث تولید انرژی در ماهیان می گردد. نشا نیهای  کمبود تیامین در آزاد ماهیان شامل اختلال در متابولیسم کربوهیدرات ، اختلالات عصبی ، کاهش اشتها ، کاهش رشد می باشد ونیز یک مورد  افزایش حساسیت به شوک با  نشانی چرخش تنه در مار ماهی ها گزارش شده است( ۱) بعلاوه خونریزی در قاعده باله ها،پرخونی پوست و خونریزی زیر پوستی اتفاق می افتد در ماهی کپور،آزاد ماهیان وگربه ماهی   که با جیره های عاری از این ویتامین تغذیه شده اند نشانه های کمبود شامل کاهش اشتها، کاهش رشد ،آتروفی عضلانی،تشنج،ادم و نا پایداری و عدم تعادل می باشد.همچنین کمبود تیامین درماهیان پهن دریایی که از جیره های غذایی حاوی نرمتنان دو کفه ای(حلزون ،صدف) که بمدت طولانی نگهداری شده اند تغذیه شوند  بدلیل حضور آنزیم تیامیناز که تیامین را تجزیه می کند کمبود با علائم مرگ ومیر سریع ،فلجی و تشنج  گزارش شده است .

مقادیر مورد نیاز این ویتامین برای ماهی قزل آلای رنگین کمان ۱۲-۱۰ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن و برای کپور ۳-۲ میلی گرم به ازای هر کیلو گرم وزن بدن می باشد( ۲) .منابع ویتامین  شامل نخود خشکیده،لوبیا،سبوس و مخمر خشک شده می باشند.

ریبوفلاوین

ریبوفلاوین در کوآنزیمهای بافتی،فلاوین منو نوکلئوتید(FMN )  ،فلاوین آدنین دی نوکلئوتید( FADN )،کوآنزیمهای بسیاری از آنزیمها از جمله گلوتاتیون ردوکتاز و دی آمینو اکسیداز یافت می شوند که وجود این آنزیمها برای تجزیه پیرووات،اسیدهای چرب و اسیدهای آمینه و تبدیل تریپتوفان به اسید نیکوتینیک ضروری می باشند. بطور کلی در آزاد ماهیان تغذیه شده بمدت ۱۰-۱۲ هفته با جیره های عاری ازریبوفلاوین  در درجه حرارت  ۱۰-۱۵ درجه سانتی گراد، ریبو فلاوین بافتی مصرف می شود.

کاهش اشتها و کاهش فعالیت تغذیه ای اولین علامت هستند که همراه با ترس از نور ، کاتاراکت یک یا دو طرفی چشم ،تشکیل عروق خونی جدید در قرنیه، خونریزی چشم ،عدم تعادل و آنمی عمومی ،تجمع رنگدانه تیره در بافتها،انقباض یا فشردگی شکم در آزاد ماهیان قابل توجه می باشند. آتروفی پوست برای برخی از انواع ماهیان همراه با تجمع رنگدانه بصورت غیر نرمال در پوست و عنبیه مورد توجه می باشد . جایگزینی ریبوفلاوین در جیره غذایی همه علائم  بجز کاتاراکت گسترش یافته را کاهش می دهد.کاتاراکت یک طرفه بصورت برگشت ناپذیر بوده ودر طول زندگی ماهی باقی می ماند .کاتاراکت دو طرفی باعث گرسنگی طولانی ماهی و مرگ می گردد . اولین علامات در آزاد ماهیان ،کپورو گربه ماهی درگیری چشمی می باشد. علائم کمبود بطور خلاصه شامل تشکیل عروق خونی جدید در قرنیه ، کدورت عدسی چشم ،خونریزی چشمها،ترس از نور، تیرگی  در دید ،فقدان هماهنگی ،تجمع رنگدانه های غیر طبیعی در عنبیه ، انقباض یا فشردگی شکم ، تیرگی رنگ ، فقدان اشتها ، کاهش رشد و آنمی می باشد.

مقادیر مورد نیاز برای ماهی قزل آلای رنگین کمان ۳۰-۲۰ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم ( ۲) و برای کپور ۱۰-۷ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن است(۱).منابع تامین کننده ویتامین شامل کبد،کلیه،شیر،قلب،مخمر،دانه های جوانه زده ،بادام زمینی،سویا وتخم مرغ می باشند.

پیریدوکسین

وجود این ویتامین در بسیاری از واکنشهای آنزیمی ،متابولیسم اسیدهای آمینه و اسیدهای چرب ،سنتز سروتونین،پورفیرین و RNA پیامبر ضروری است. آزاد ماهیان ،گربه ماهیان و اکثر کپور ماهیان جوان گوشتخوار هستند(۱) مقدار پروتئین لازم برای حیوانات جوان شامل ۴۰-۴۵ درصد جیره است  .با توجه به اینکه پیریدوکسین در متابولیسم پروتئینها و چربیها نقش عمده ای دارد. در آزاد ماهیان بعد از ۱۴-۲۱ روز تغذیه با جیره حاوی میزان بالایی از پروتئین وعاری از ریبوفلاوین، جمعیت ماهیان ظرف ۲۸ روز در درجه حرارت ۱۲-۱۵ درجه سانتی گراد  تلف می شوند.کمبودش با اختلالات عصبی و تغیییراتی در تجمع ملانوفورها همراه است جمود نعشی بعد از مرگ خیلی سریع اتفاق می افتد تنفس با دهان باز و سریع  همراه با خم شدن سرپوش آبششی یک علامت عمومی است. تجمع مایع سروزی با ادم حفره پریتونئال در ماهیها اتفاق می افتد.آزاد ماهی ،ماهی قزل آلا،کپورماهی  و ماهی دم زرد ژاپنی یک سفتی قبل از مرگ را نشان می دهند. بهبودی در پایان مراحل کمبود غیر محتمل است مگر اینکه پیریدوکسال فسفات تزریق شود . دستکاری ماهیان باعث صدمه به ماهیان می شود. بهبودی در بین ماهیانی حاصل می شود که بطور چشمگیری  پیریدوکسین هیدروکلراید در جیره غذایی دارند. که علائم کمبود طی یک یا دو روز ناپدید می شود. فعالیت ترانس آمیناز پلاسما وضعیت کمبود را نشان می دهد. علائم کمبود بطور خلاصه شامل اختلالات عصبی ، حملات تشنجی ،حساسیت شدید به تحریکات خارجی ،عدم تعادل،آنمی ،کاهش اشتها، ادم حفره پریتونئال ، جمود نعشی سریع ،تنفس سریع و با دهان ، خم شدگی سرپوش آبششی می باشد.زمانی که جیره غذایی فاقد پیریدوکسین باشد ، پیریدوکسین ذخیره شده بسرعت مصرف می گردد .

مقادیر مورد نیاز برای قزل آلای رنگین کمان ۱۵-۱۰ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن است و برای کپور ۱۰-۵ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن است(۱). منابع شامل دانه کامل غلات،زرده تخم مرغ،بافتهای غده ای وکبد می باشند.

اسید پانتوتنیک

نقش مهمی را در راههای متابولیسمی عمومی ایفا می کند همچنین در اکسیداسیون و سنتز اسیدهای چرب،کلسترول وفسفولیپیدها، انتقال انرژی فسفات ، اکسیداسیون پیروات دخیل است.

تحت شرایط استاندارد آزمایشگاهی تغذیه آزاد ماهی و ماهی قزل آلا با جیره غذایی فاقد اسید پانتوتنیک در درجه حرارت ۱۰-۱۵ درجه سانتی گراد باعث مصرف شدن  اسید پانتوتنیک ذخیره شده در ظرف ۸-۱۲ هفته می گردد.

آزمایش فیلامان های آبششی پرولیفراسیون بافت پوششی همراه با تورم و چماقی شکل شدن هر دو رشته های ثانویه آبششی یا تیغه های ثانویه  را نشان می دهد.سرپوش آبششی متسع شده و سطوح آبششی با یک مایع اکسودایی پوشیده می شود. ماهی درمانده و ضعیف وتنبل می شود  نکروز،زخم وآتروفی آبششها بهمراه  آنمی بعد از کمبود بمدت طولانی گشترش می یابد.بیماری آبشش تغذیه ای بحد کافی توصیف شده  و وابسته است به کمبود اسید پانتوتنیک. مشابه این علامتها در آزاد ماهی ،ماهی قزل آلا،مارماهی،کپور و گربه ماهی مشاهده میشود .بهبودی ماهیان در حال تغذیه سریع است وعلائم کمبود طی ۴ هفته اصلاح جیره غذایی ناپدید می شود ولی زخم و نکروز باقی می ماند.علائم کمبود بطور خلاصه شامل چماقی شکل شدن آبششها ،سستی ،کاهش اشتها،زخم و نکروز،آتروفی سلولی،ترشح اکسودایی آبششها،تنبلی و کاهش رشد می باشند.

مقادیر مورد نیاز برای ماهی قزل آلا ۵۰-۴۰ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن و برای ماهی کپور ۴۰-۳۰ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن است( ۲) منابع شامل سبوس غلات،مخمر،کبد،گوشت ماهی و طحال،قلب،ریه می باشند.

نیاسین

به شکل نیکوتینامید یک جزء ترکیبی ضروری از دو آنزیم نیکوتینامید آدنین دی نوکلئوتید(NAD) و نیکوتینامید آدنین دی نوکلئوتید فسفات (NADP) میباشد هردو آنزیم به عنوان دهنده و گیرنده هیدروژن در آزاد کردن انرژی از هر سه ماده مغذی انرژی زا ( کربوهیدرات ،چربی،پروتئین ) دخالت دارند(۴).

ذخایر نیاسین در مقایسه با سایر ویتامینها در شرایط آزمایشگاهی کمتر مصرف می شود و به آهستگی هم علامتهایش گسترش می یابد.کمبود نیاسین در ماهی که در شرایط آزمایشگاهی و از جیره های  غذایی حاوی نیاسین کم استفاده کرده بودند بین روزها ی ۴۰ الی ۵۰ ایجاد شد. کاهش اشتها وکاهش هضم غذا اولین علامتی بودند که مورد توجه بودسپس ماهی تیره رنگ شده وبه سمت غذا نمی رود بدنبال این علائم ظهور زخمهایی در کولون، حرکات نامنظم، ادم معده و کولون و اسپاسم عضلانی در حالتی که ماهیها ظاهرآ خسته بنظر میرسند. کمبود این ویتامین زمینه ساز آفتاب سوختگی در ماهیانی که در مکانهای باز و استخر های کم عمق یا نهرها  پرورش می یابند ،می گردد .کپور معمولی پر خونی پوست همراه با خونریزی زیر پوستی را نشان می دهد. علامتهای عمومی کمبود نیاسین در اکثر ماهیان شامل ضعف واسپاسم عضلانی همراه با کاهش رشد واشتها توصیف شده اند.

مقدار مورد نیاز برای ماهی قزل آلای رنگین کمان ۱۵۰-۱۲۰ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن و برای کپور ۵۰-۳۰ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن است( ۱).منابع ویتامین شامل مخمر،کبد،کلیه،قلب،بقولات ،شیر،تخم مرغ و…. میباشند.

بیوتین

در بسیاری از واکنشهای کربوکسیلاسیون و دکربوکسیلاسیون اختصاصی،حامل واسط دی اکسید کربن می باشد و برای بیوسنتز اسیدهای چرب با زنجیر طولانی و پورین ، در متابولیسم اسیدهای چرب با زنجیره های کربنی به تعداد فرد،تنظیم گلوکز خون و کارکرد غشای سلولی نیز دخالت دارد. برخی از علائم مربوط به کمبود بیوتین شامل اختلالات پوستی ، دیستروفی عضلانی، زخم هایی در کولون، فقدان اشتها، تشنجهای اسپاسمی، و قطعه قطعه شدن گلبولهای قرمزمی باشند. کاهش میزان رشد یک علامت عمومی بوده ودر آزاد ماهیان،کپور ماهی، ماهی قرمزو مار ماهی گزارش شده است.بیماری لعاب آبی در اثر کمبود بیوتین در قزل آلای جویباری نمونه بارز بیماری می باشد. ماهی که پرورش داده می شود در درجه حرارت ۱۵-۱۰ درجه سانتی گراد ذخایر بیوتین در طول ۱۲-۸ هفته مصرف شده و علائم اولیه شامل بی اشتهایی ، کاهش هضم غذا و بی حال وضعف عمومی قبل از بروز علائم حاد قابل شناسائی است.

مقدار مورد نیاز برای قزل آلای رنگین کمان ۵/۱-۱ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن و برای کپور ۱۵-۱ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن می باشد(۱).منابع این ویتامین شامل مخمر،کبد،بافتهای غده ای،محصولات لبنی،زرده تخم مرغ می باشند.

اسید فولیک

وجود این ویتامین برای شکل گیری گلبولهای قرمزخون ضروری است. همچنین این ویتامین در مکانیسمهای انتقال تک کربنه مانند متابولیسم اسیدهای آمینه و بیوسنتز پورینها و پیریمیدینها دخیل است. در جیره های غذایی معدودی از حیوانات آزمایشگاهی(ماهی و…)  که  عاری از اسید فولیک می باشند آنمی نورموکرومیک ماکرو سیتیک  اتفاق می افتد(۱) .افزایش شمار سلولهای پیر با پیشرفت کمبود مشاهده می شود تااینکه فقط تعدادی سلولهای پیر و دژنره در خون ماهی دچار کمبود مشاهده می شود.دربخش قدامی کلیه فقط سلولهای بالغ ظاهر می شوند که قبلآ حضور نداشتند.سا یر علائمی که مشاهده می شوند شامل کاهش رشد، بی اشتهایی، آنمی عمومی،بی حالی، شکنندگی باله ها،تجمع رنگدانه تیره  در پوست و آنفارکتوس طحال می باشد. مقدار مورد نیاز برای ماهی ۱۰-۵ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن است( ۲).منابع شامل مخمر،سبزیجات تازه، کبد،کلیه،بافتهای غده ای وبافتها و احشای ماهی ،همچنین حشرات حاوی گزانتو پروتئین هستند که از فعالیت مشابهی با اسید فولیک برخوردار است.

ویتامین B12

این ویتامین حاوی کبالت به همراه اسید فولیک در خونسازی دخالت دارد و وجود آن برای بلوغ و رشد طبیعی گلبولهای قرمز،ساخت ترکیبات متیلی تغییر پذیر،متابولیسم طبیعی کلسترول و سنتز پورین و پیریمیدین لازم و به عنوان عامل رشد از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است.

آنمی کشنده در آزاد ماهی کوهو و چینوک بصورت قطعه قطعه شدن اریتروسیتها و حضور شکلهای ناهنجار مشخص می شود سطوح هموگلوبین پایین می آید.سیانوکوبالامین ذخیره شده در بافت ماهی بطور آهسته مصرف می شود و فقط بعد از۱۲-۶ هفته آزمایش  جمعیت آزاد ماهیان دچار کمبود، علائم ظاهر می شود.کاهش اشتها،کاهش رشد،کاهش هضم غذاوتیرگی رنگ پوست قبل از بروز آنمی از جمله علائمی هستند که ظاهرمی شوند.مقدار مورد نیاز برای ماهی ۰۱۵/۰-۰۲/۰ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن ماهی است(۱). منابع ویتامین شامل گوشت خرچنگ و احشاء ماهی ،کبد،کلیه،بافتهای غده ای،ضایعات کشتار گاهی و محصولات جانبی مربوط به طیورمی باشد.

اسید اسکوربیک

آزاد ماهیان قادر به سنتز آن از اسید گلوکورونیک روده نیستند.در سوخت و ساز تیروزین و نیز تبدیل هیدروکسی پرولین به پرولین نقش دارد. در مجاورت هوا و گرما به سرعت از بین می رود. در اثر اکسیداسیون اسید آسکوربیک به دهیدرو آسکوربیک اسید تبدیل می شود. اسید آسکوربیک همچنین در سنتز پرو کلاژن و تبدیل غضروف به استخوان نیز نقش دارد.این ویتامین در بلوغ گلبولهای قرمز نیز نقش دارد. علائم کمبود در ماهی به آسیب بافت کلاژنی مربوط بوده و ماهی مبتلا هیپرپلازی پوزه و فک را نشان می دهد.همین علامتها در قزل آلا،آزاد ماهی،ماهی دم زرد ژاپنی ،کپور،گوپی و شار دیده می شود.ازلحاظ هیستولوژیکی هیپرتروفی بافت غده فوق کلیوی همراه با خونریزی در قاعده باله ها در آزاد ماهی کوهو مشاهده شده است.علائم کمبود با جایگزینی اسید آسکوربیک در جیره متوقف می شود.آنمی سرانجام در ماهی بشدت درگیر گسترش می یابد و انحنای خلفی و جانبی ستون فقرات که ترمیم هم نمی شوند مگر رشد دیواره ستون مهره که با اضافه کردن دوباره اسید آسکوربیک در جیره بر طرف می شود.دیگر علائم شامل خونریزی در پوست،کبد،کلیه،روده و عضله،زخم چشمهاو تغییرات در ساختمان غضروفی می باشد. مقدارآسکوربات مورد نیاز برای قزل آلای رنگین کمان ۱۵۰-۱۰۰ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن و برای کپور ۵۰-۳۰ میلی گرم به ازای هر کیلو گرم وزن بدن می باشد(۱). منابع ویتامین  شامل مرکبات،کلم،کبد،کلیه،حشرات تازه،گوشت ماهی و تمشک می باشند.

اینوزیتول

یکی از اجزای ساختمانی بافتهای زنده و جزئی از ترکیب اینوزیتول فسفو گلیسیریدها است و از طریق جلوگیری از تجمع کلسترول دارای خاصیت لیپوتروپیکی می باشد. بدین ترتیب در حفظ متابولیسم طبیعی چربی و کارکرد غشاها از اهمیت بر خوردار می باشد.علائم کمبود در آزاد ماهی،قزل آلا،کپورو گربه ماهی تغذیه شده بمدت طولانی با جیره های عاری از اینوزیتول شامل کاهش رشد،افزایش زمان تخلیه معدی،ادم،تیرگی رنگ و اتساع معده می باشند.علامت اصلی کمبود شامل مشاهده ماهیان با شکم متسع بدلیل عدم مصرف و هضم غذا همراه با کاهش رشد می باشد. مقدار مورد نیازبه شکل میواینوزیتول برای ماهی قزل آلای رنگین کمان و کپور۴۰۰-۲۰۰ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن می باشد( ۲).منابع شامل گندم،نخود خشکیده،مغز،قلب،بافتهای غده ای می باشند.

کولین

منبع گروههای متیل است که در واکنشهای ترانس متیلاسیون دخیل هستند.همچنین به شکل فسفا تیدیل کولین،نقش ساختاری مهمی در غشاء های طبیعی و به عنوان استیل کولین کارکردهای مهمی بعنوان یک  انتقال دهنده عصبی دارد.کولین همچنین یک عامل لیپوتروپیک و ضد خونریزی است که وجود آن برای دستیابی به رشد و ضریب تبدیل غذایی مناسب لازم می باشد. علائم کمبود شامل کاهش رشد ،کاهش هضم غذا همراه با اختلال در متابولیسم چربیها . خونریزی در کلیه و روده و افزایش زمان تخلیه معدی در ماهی قزل آلا مشاهده شده است. مقدار مورد نیاز برای قزل آلای رنگین کمان ۸۰۰-۶۰۰ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن و برای کپور ۶۰۰-۵۰۰ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن می باشد( ۲). منابع شامل جوانه گندم،بافتهای مغز و قلب می باشند.

ب) ویتامینهای محلول در چربی

ویتامین A

وجود این  ویتامین برای محافظت از سلولهای مخاطی ضروری است . ویتامین A همچنین  در ساختمان رنگدانه بینائی نقش مهمی را به عهده دارد. ویتامین Aموجب افزایش رشد سلولهای جدید شده  و مقاومت را در برابر عفونتها افزایش می دهد ویتامین A در انتقال کلسیم از غشاء های طبیعی ،فرایند تولید مثل و رشد و نمو جنین و حفظ یکپارچگی غشای سلولی نقش دارد . نشانیهای کمبود این ویتامین شامل کاهش رشد،کاهش دید،شاخی شدن بافت پوششی،خشکی ملتحمه،شب کوری،خونریزی در اتاقک قدامی چشم ، خونریزی در قاعده باله ها، ناهنجاری استخوانی می باشند  هنگامی که ماهیها  بمدت طولانی در معرض کمبود  ویتامین A قرار بگیرند دژنراسیون سیستم عصبی را نشان خواهند داد.هیپر ویتامینوز یا افزایش ویتامین A با علائمی از قبیل بزرگی کبد وطحال،رشد غیر طبیعی،ضایعات پوستی،شاخی شدن بافت پوششی،هیپرپلازی غضروف سرو ناهنجاری استخوانی از قبیل متصل شدن مهره ها به همدیگر همراه خواهد بود.درهنگام افزایش ویتامین A میزان روغن کبدی و آنزیم آلکالن فسفاتاز خون افزایش می یابد. مقدار مورد نیاز برای قزل آلای رنگین کمان IU 2500-2000 به ازای هر کیلوگرم وزن بدن و برای ماهی کپور IU 2000-1000 به ازای هر کیلوگرم وزن بدن می باشد(۱).منابع ویتامین شامل روغن کبد ماهی،روغن کبد کوسه و انواع روغنهای کبد ماهی می باشند.

ویتامین D

کوله کلسیفرول کارآمد ترین شکل ویتامین است. وجود این ویتامین برای حفظ تعادل کلسیم و فسفر غیر آلی و فعالیت فسفاتاز قلیایی ضروری است کمبود ویتامین D در ماهی باعث کاهش اشتها ،کاهش وزن و کاهش آنزیم آلکالن فسفاتاز خون می شود.در قزل آلای رنگین کمان تغذیه شده با مقادیر بالائی از ویتامین D علائم اختلال در رشد،بی حالی و تیرگی رنگ مشخص می شود. مقدار مورد نیاز برای ماهی IU 2000-1000به ازای هر کیلوگرم وزن بدن می باشد. (۱ )منابع ویتامین  شامل روغن کبد انواع ماهی می باشد.

ویتامین E

این ویتامین از ترکیبات آلفا توکوفرولها تشکیل شده اند که آلفا توکوفرول مهمترین آنها می باشد.ویتامین E بعنوان یک ماده آنتی اکسیدان خارج و داخل سلولی از اهمیت ویژه ای برخوردار است و ویتامینهای قابل اکسیداسیون واسیدهای چرب غیر اشباع را محافظت می کند. اولین علامت کمبود شامل قطعه قطعه شدن اریتروسیتها  و بدنبال آن آنمی،آسیت،خشکی ملتحمه چشم،کاهش رشد،کاهش هضم غذا،اپی کاردیت ، ظهور رنگدانه سروئید در کبد و طحال ودیستروفی عضلانی میباشد. خشکی ملتحمه چشم همراه با دیستروفی عضلانی در ماهی دم زرد ژاپنی و کپور توصیف شده است.شکل های اختصاصی از شرایط فساد در چندین نوع ماهی تغذیه شده با مقادیر بالائی از اسیدهای چرب غیر اشباع همراه با توکوفرول ناکافی در جیره توصیف شده است.افزایش ویتامین E با علائم کاهش رشد،واکنش سمی کبدو مرگ همراه است. مقدار مورد نیاز برای ماهی ۵۰-۳۰ میلی گرم  به ازای هر کیلوگرم وزن بدن می باشد( ۲). منابع شامل روغنهای گیاهی می باشد.

ویتامینK

وجود این ویتامین برای رخداد مکانیسمهای لخته شدن خون،متابولیسم انرژی و تخفیف تاثیر آفلاتوکسین ضروری است. پروترومبین در ماهیهای تغذیه شده با جیره های عاری از ویتامین K 3تا ۵ برابر افزایش می یابد ودر کمبود طولانی مدت علائم آنمی و مناطق خونریزی در آبششها،چشم و بافتهای خونی ظاهر می شود. ماهیهایی که با مقادیر پایین ویتامین در جیره پرورش داده می شوند افزایش توده سلولهای خونی آشکار می شود.مناطق خونریزی در بافتهای حساس مانند آبششها آشکار می شود.علائم اولیه کمبود شامل کاهش توده سلولهای خونی،خونریزی،آنمی شدید و درنهایت مرگ ماهی مجروح میباشد. مقدار مورد نیاز برای ماهی ۱۰ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن و برای میگو ۲۰ میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن می باشد. ( ۲)منابع ویتامین شامل سبزیجات تازه و برگدار،برگهای یونجه،سویا وکبد می باشند.

منابع:

۱-Fish Food Technology – chapter 6، the vitamins -  Lectures presented at the FAO/UNDP Training Course in Fish Feed Technology, held at the College of Fisheries, University of Washington, Seattle, Washington, U.S.A., 9 October-15 December 1978 and UNITED NATIONS DEVELOPMENT PROGRAMME FOOD AND AGRICULTURE ORGANIZATION OF THE UNITED NATIONS
Rome, 1980

2- دکتر افشار مازندران،نادر چاپ اول(۱۳۸۱)- راهنمای عملی تغذیه و نهاده های غذایی و داروئی  آبزیان در ایران صفحات ۷۱-۵۸  انتشارات نور بخش

۳- فصلنامه آموزشی  آبزی پرور،شماره ۲۵، صفحه آخر،دکتر بهیار جلالی جعفری ،چاپ بهار ۱۳۷۸ – معاونت تکثیر و پرورش آبزیان شیلات ایران

۴- فصلنامه آموزشی آبزی پرور،شماره های ۲۷و۲۸ ،صفحه آخر،دکتر بهیار جلالی جعفری ، چاپ پاییز و زمستان ۱۳۷۸- معاونت تکثیر و پرورش آبزیان شیلات ایران

۵- فصلنامه آموزشی  آبزی پرور،شماره ۲۹، صفحه آخر،دکتر بهیار جلالی جعفری، چاپ بهار ۱۳۷۹ – معاونت تکثیر و پرورش آبزیان شیلات ایران

ترجمه وگردآوری: دکتر پرویز روائی

همسترها در شرایط طبیعی لانه‌ای به عمق ۱ تا ۲ متر در زیرزمین حفر کرده و زندگی خود را در آن سپری می‌کنند . آنها در فصل زمستان در این محل به خواب زمستانی می‌روند . ولی یک همستر خانگی ، در قفس زندگی می‌کند و خواب زمستانی هم ممکن است برای وی معنی نداشته باشد . چرا که شرایط دما ، نور و … (که زمان این خواب را برای وی تعیین می‌کند) با محیط طبیعی‌اش متفاوت است  . با وجود این ، زندگی در قفس بری همستر چندان مشکل نخواهد بود و آنها به مراقبت زیادی نیاز ندارند . با این حال باید برای تأمین رفاه و آسایش وی و کاهش خطرات احتمالی ، شرایط ایده‌آلی را در قفس برایش مهیا سازید  .

طراحی و جنس قفسی که برای این حیوان خانگی انتخاب می‌کنید باید به گونه‌ای باشد که آسیبی به وی وارد نسازد و در عین حال قابل جویدن بوسیله حیوان نیز نباشد  .

قفس باید از فضای کافی برخوردار باشد و بهتر است که حداقل به ابعاد ۳۰×۵۰×۶۵ سانتیمتر باشد . در ضمن شکل و طراحی آن باید به گونه ای باشد که تمیز کردنش براحتی امکانپذیر باشد . استفاده از قفسهای چند طبقه توصیه نمی‌شود . کف قفس را باید از موادی مانند خاک اره ، ماسه نرم و شن و … بپوشانید تا رطوبت اضافی را جذب کند . بهتر است موادی که برای بستر استفاده می‌کنید قابل جویدن برای همستر نبوده و ضخامتشان نیز از ۷ سانتیمتر کمتر نباشد . از آنجایی که همسترها حیوانات پر تحرکی بوده و عدم تحرک و جنب و جوش موجب افسردگی و ناراحتی آنها می‌شود ، باید اسباب تفریح و بازی آنها را در قفس فراهم سازید . این اسباب بازی می‌تواند شامل سرسره ، حلقه‌های سرگرم‌کننده ، توپ و … باشد .

ظروف غذا و آب را در گوشه‌ای از قفس و به گونه‌ای ثابت کنید که محتویاتشان به آسانی نریزد . به یاد داشته باشید که همسترها حیوانات بسیار تمیزی هستند بنابراین اگر یک محل مناسب در قسمتی از قفس برای دفع و ادرار کردنشان مهیا سازید ، آنها در محل مذکور دفع ادرار و مدفوع خواهند کرد و تمیز کردن قفس ، برای شما راحتتر خواهد بود .

محل قفس همستر باید در جایی مناسبی از لحاظ شرایط نور ، دما و … باشد . برای مثال چون همسترها حیوانات شبکاری بوده و روزها را در خواب سپری می‌کنند و در واقع چشمان آنها برای قرار گرفتن در برابر نور زیاد تکامل نیافته است ، این محل باید به دور از تابش مستقیم آفتاب و نور شدید باشد . از طرف دیگر کاهش زیاد نور و همچنین دما (به زیر ۴ تا ۵ درجه سانتیگراد) باعث خواهد شد تا حیوان به خواب زمستانی برود . بنابراین اگر دوست ندارید که همسترتان را در خواب زمستانی ببینید ، باید این مسأله را نیز در نظر داشته باشید . بهترین دما برای نگهداری همستر بین ۲۵ تا ۲۶ درجه سانتیگراد و رطوبت نسبی ۵۰ درصد می‌باشد .

نکته دیگری که در مورد امکانات داخل قفس همستر باید در نظر داشته باشید این است که چون این حیوانات بطور غریزی تمایل دارند درون سوراخ و حفرات پنهان شوند . بهتر است که یک قوطی ، یا یک قطعه لوله ای استوانه‌ای درون قفس وی قرار دهید تا در مواقعی که دوست دارد ، درون آن مخفی شود . به یاد داشته باشید که موقع زایمان باید فضای بیشتری را برای حیوان مهیا سازید .

هاسکی سگی قدرتمند و کاری می باشد . در همه رنگها از سیاه یکدست تا سفید یافت می شود . معمولاً بصورت دو رنگ سیاه وسفید ، طوسی و سفید ، قرمز و سفید و نارنجی و سفید یافت می شود . در اکثر سگها صورت و زیر بدن سفید می باشد . گوشها حالت برافراشته و نوک تیز دارند و همانند سایر نژادهای سگ در سیبری دارای چشمان آبی رنگ می باشند . چشمها گاهی اوقات نیز دو رنگ است (آبی – قهوه ای) . در بین پنجه ها دارای مو می باشد که این امر راه رفتن حیوان را بر روی برف و یخ آسان می سازد . لایه زیرین موها زبر و ضخیم و لایه بیرونی صاف و نرم می باشد . هاسکی قادر است تا در دمای ۶۰- درجه به راحتی زندگی کند .

خلق وخو

سگی آرام و بازیگوش می باشد . مشتاق و گاهی اوقات لجباز . به اعضای خانواده ای که در آن بزرگ می شود بسیار علاقه مند است . باهوش ، اجتماعی و با محبت می باشد . اگرچه انرژی زیادی خصوصاً در تولگی دارد اما سگ سر براه و مطیعی می باشد . رابطه خوبی با کودکان دارد . بسیار کم پارس می کند ؛ بنابراین دیدبان خوبی نمی باشد . استعداد خوبی در آموختن دارد اما این کار را باید با صبر و حوصله انجام داد ، چراکه هاسکی می تواند گاهی اوقات لجباز شود . اگر بیکار بماند خیلی زود حوصله اش سر می رود . از تنهایی بیزار است بنابراین اگر ساعات زیادی را بیرون از خانه سپری می کنید حتماً یک جفت و هم بازی برای سگ خود پیدا کنید . به غذای کمتری نسبت به آنچه به نظرمی رسد نیاز دارد . اگر از سنین پایین اجتماعی شود با سایر حیوانات مشکلی ندارد .

وزن و ارتفاع

وزن در نرها :
۲۰-۲۷ کیلوگرم

وزن در ماده ها :
۱۶-۲۲ کیلوگرم

ارتفاع در نرها :
۵۳-۶۰ سانتیمتر

ارتفاع در ماده ها :
۵۱-۵۶ سانتیمتر

مشکلات سلامتی

اصولاً سگ سلامتی است . مشکلات کپل ، بیماریهای چشمی همانند آب مروارید و ورم پوستی ناشی از کمبود روی (Zinc) قابل ذکر می باشد .

شرایط نگهداری

برای نگهداری در آپارتمان پیشنهاد نمی شود . بسیار فعال است و به یک حیاط بزرگ جهت زندگی نیاز دارد . بدلیل داشتن پوشش ضخیم تحمل هوای گرم را ندارد و بهتر است از سایبان و کولر در فصول گرما استفاده شود . این نژاد زندگی را بصورت گروهی ترجیح می دهد (حداقل دوتایی) .

فعالیت بدنی

به فعالیت بدنی زیادی نیاز دارد اما نباید او را در هوای گرم به انجام ورزشهای سخت وادار نمود . یک حیاط بزرگ با نرده یا دیوارهای بلند پیشنهاد می شود . توجه کنید تا نرده ها از زیر نیز بلند و محکم باشند چراکه هاسکی علاقه زیادی به کندن زمین دارد .

طول عمر

حدود ۱۲- ۱۵ سال .

آراستن

به جز در فصول ریزش مو به آراستن زیادی نیاز ندارد (دوبار در سال ریزش مو دارد) . برس کشیدن با شانه آهنی پیشنهاد می شود .

تاریخچه

موطن این نژاد سیبری می باشد . در سال ۱۹۰۹ به آلاسکا برده شد . برای قرنهای متوالی از هاسکی بعنوان سگ سورتمه و چوپان استفاده می شد . سگهای فوق العاده ای برای کار کردن در شرایط آب و هوایی سخت و سرد سیبری می باشند . هاسکی سگی است سبک وزن و پر استقامت . هنگامی که به آمریکا وارد شد بدلیل داشتن سرعت زیاد از او بعنوان سگ مسابقه استفاده می کردند . امروزه هاسکی یک دوست و همراه خوب برای افرادی است که این نژاد را به خوبی می شناسند .

در حدود سه هزار نوع مار در دنیا وجود دارد که حدود ۷۰۰ نوع آن سمی است. و از میان آنها فقط ۵۰ گونه خطرناک بوده و می توانند برای انسان مشکل ساز باشند.  سالانه ۱۲۵۰۰۰ نفر بر اثر مار گزیدگی می میرند. از مارهای شناسایی شده در ایران ۴۰ گونه سمی  ،  هفت گونه نیمه سمی و ۱۳ گونه غیر سمی هستند. نوع مار گزنده ، محل گزش ، شرایط و امکانات محلی ، زمان لازم برای رساندن مصدوم به مراکز درمانی ،‌وسیله نقلیه،‌ شدت مسمومیت،‌ تجهیزات مراکز درمانی نزدیک به محل حادثه و سایر موارد همگی متفاوت هستند . لذا ارائه یک دستورالعمل کلی و قابل اجرا در تمام موارد مار گزیدگی و برای تمام مناطق و کشورها مقدور نمی باشد.

مارگزیدگی از مواردی است که خیلی باید در مورد آن هوشیارانه و با دقت عمل کرد چرا که هر گونه غفلت ممکن است منجر به عوارض خطرناکی برای فرد مسموم شود .

مارها انواع گوناگونی دارند که از این بین تنها تعداد معدودی سمی و خطرناک هستند . به یاد داشته باشید که حتی مارهای سمی نیز تنها برای دفاع از خود یا به قصد شکار از نیش و سم خود استفاده می کنند .

* مارهای سمی به گروه بزرگ تقسیم می شوند :

۱- خانواده ی مارهای مرجانی شامل مار مرجانی , کبری , ماهبا و غیره

۲- خانواده ی افعی ها از جمله افعی , مارزنگی و غیره

نکته : هرگونه مارگزیدگی را باید سمی تلقی کرد مگر خلاف آن ثابت شود .

بنابراین لازم است مصدوم را حتماً و در اسرع وقت به مراکز درمانی منتقل کنیم تا تحت مراقبت های لازم قرار گیرد .

همانطور که میدانید کلیه مارها سمی نبوده ودر واقع به دو دسته سمی و غیر سمی تقسیم می شوند . مارهای سمی خود از نظر میزان سمی بودن یکسان نبوده و با هم فرق دارند .

همچنین از نظر شکل ظاهر نیز مارهای سمی و غیر سمی تفاوتهای آشکاری دارند که برخی از آنها در جدول آورده شده اند .

مارهای سمی و غیر سمی تفاوتهایی دارند که از جمله آنها می توان به موارد زیر اشاره کرد :

۱- مردمک چشم مارهای سمی به صورت بیضی ( خطی ) و شبیه مردمک چشم گربه است . ولی مردمک چشم مارهای غیر سمی گرد و مدور است . نکته : مار مرجانی که از خطرناک ترین مارهای سمی است مردمک مدور دارد .

۲- سرمارهای سمی مثلثی شکل است و با بدن ما زاویه دارد , ولی سر مارهای غیر سمی به صورت نیمه بیضی است و در واقع بدن مارهای غیر سمی شبیه کرم خاکی است . نکته : سر مارمرجانی مثلثی نبوده ولی این مار از انواع سمی است .

۳- مارهای سمی برای نیش زدن از دو دندان نیش استفاده می کنند و محل گزش معمولاً با یک یا دو سوراخ ( یا زخم ) مشخص می شود . اما در مارهای غیر سمی دندان ها متعدد هستند و در دو ردیف هلالی قرار می گیرند .

۴- حلقه های دْم مارها در انواع سمی منفرد است , ولی در مارهای غیر سمی به صورت یک ردیف دوتایی در کنار هم دیده می شود .

۵- در پایین چشم مارهای سمی , یک حفره ی کوچک وجود دارد که درمارهای غیر سمی دیده نمی شود .

* نکات کلی و مشخصه های بارز برای شناخت و تشخیص دادن مارهای سمی و مارهای غیر سمی

مارهای سمی حفره بین چشم و بینی دارند (حفره حسگر گرما) اما مارهای غیر سمی حفره بین چشم و بینی ندارند.

مارهای سمی مردمک چشمی بیضوی شکل دارند اما مارهای غیر سمی مردمک چشمی گرد دارند.

شکل سر مارهای سمی مثلثی شکل و پوشیده از پولکهای ریز است اما شکل سر مارهای غیر سمی تقریبا غیر مثلثی و دارای زوایای گرد و فاقد تیزی و زوایه تند است مثالد مار پیتون.

طول مارهای سمی کوتاهتر و طول بدن مارهای غیر سمی طویل تر است.

دندان نیش و پیش مارهای سمی کشیده و خنجر مانند و بلند (جهت نیش زدن و وارد کردن زهر در بدن قربانی ) است اما دندانهای مارهای غیر سمی کوتاهتر و با تعداد بیشتر جهت نگه داشتن و گاز گرفتن قربانی است.

علی رغم وجود این تفاوتها تشخیص گزش سمی از غیر سمی به سرعت و آسانی ممکن نیست و همان طور که گفته شد هر مارگزیدگی را باید خطرناک تلقی کرد , مگر خلاف آن ثابت شود .

* علائم و نشانه ها و بررسی بیمار :

مشاهده مار

مشاهده ی سوراخ یا زخم در محل نیش زدگی .

درد در محل گزیدگی , درد و سوزش شدید است .

تورم , با گذشت زمان , تورم به سمت قسمت مرکزی اندام و به طرف تنه ی فرد پیشرفت می کند .

قرمزی پوست و بروز تاول

قرمزی و تورم عروق لنفاوی در عضو گزیده شده و پیشرفت این قرمزی و تورم به سمت قسمت های مرکزی بدن . لبه های این ناحیه بسیار دردناک و نسبت به لمس حساس می باشند .

تهوع , استفراغ , سرگیجه و احساس ضعف

کاهش فشار خون

تب , لرز و تعریق

سوزن سوزن یا کرخت شدن نوک انگشتان و اطراف لب و دهان

خونریزی از بینی , وجود خون در ادرار یا مدفوع

تند شدن تنفس یا تنگی نفس

افزایش نبض

مشکل بینایی

هنگامی که کسی توسط مارسمی مورد گزش قرار می گیرد، علائمی در او ظاهر می شود که بسته به نوع سم و میزان ورود آن به بدن به دو گروه خفیف و شدید تقسیم می شود :

* علائم مارگزدیگی خفیف:

تورم، تغییر رنگ، درد کم، احساس قلقلک، ضربان سریع، ضعف عمومی ، تهوع، استفراغ، اختلال دید

* علایم مارگزدیدگی شدید:

تورم سریع و کرختی بدن، درد، مردمک سنجاقی، به خود پیچیدن، هذیان، شوک، تشنج، فلج، عدم وجود نبض

* علائم و نشانه های زهرآگین شدن و سرعت تظاهر به آنها به عوامل زیر بستگی دارد :

۱- اندازه مار

۲- محل , تعداد و عمق گزیدگی ۳

- مقدار زهر تزریق شده

۴- حساسیت فردی نسبت به زهر ۵

- سن و وزن مصدوم ۶

- سلامتی عمومی عضو

۷- نوع و تعداد میکروارگانیسم موجود در حفره دهانی مار

در بررسی بیمار , ابتدا به دنبال اثرات دو دندان روی پوست مصدوم بگردید . البته ممکن است فقط یکی از دندان ها در پوست فرو رفته باشد .گاه نیز یکی از دندان های مار در حمله به هدف قبلی شکسته است . این نیز ممکن است که مار در مرحله پوست اندازی بوده , وبیشتر از دو دندان داشته باشد .

کمکهای اولیه در ابتدا پس از ارزیابی محل حادثه و استفاده از لباس و کفش مناسب جهت جلوگیری از مارگزیدگی , مصدوم را از محل حادثه دور کنید . ( البته در صورت عدم وجود خطر , بی حرکت نگه داشتن مصدوم در اولیت قرار دارد ) .

اکثر گزیدگی ها در ناحیه دست و پاها اتفاق می افتد . بنابراین توصیه می شود ( در مورد مارهایی که سم آنها از طریق اختلال در عملکرد دستگاه عصبی عمل می کند , مانند مار کبری و مار مرجانی ) با استفاده از پارچه یا باندی که حدود ۴ تا ۵ سانتی متر عرض داشته باشد , بالا و پایین محل گزیدگی را ببندید , که البته این کار باید با رعایت اصول انجام شود . باند یا پارچه را طوری ببندید که یک انگشت براحتی از زیر آن عبور کند و مانع مصدود شدن خون سرخرگی نشود .

توجه : در صورتی که محل گزش در نزدیکی مفاصل است , از قرار دادن نوار در دو سمت مفصل خودداری کنید و نوار مورد نظر را فقط در بالای زخم ( سمتی که به تنه مصدوم نزدیک تر است ) ببندید .

انتهای زخمی را پایین تر یا هم سطح قلب قرار دهید . زیور آلات , ساعت یا لباس های تنگ را از اندام گزیده شده خارج کنید .

استفاده از دستگاه پمپ مکنده ی مخصوص در ۳۰ دقیقه اول مارگزیدگی توصیه می شود . در صورتی که پس از ۵ تا ۱۰ دقیقه بعد از گزیدگی به بیمار رسیدید , توسط ساکشن کردن می توانید ۲۵-۵۰% زهر را خارج کنید . در صورت در اختیار داشتن محلول آنتی سپتیک یا صابون سطح زخم را با آن شستشو دهید .

در نقطه گزیدگی و درست با همان عمقی که نیش مار فرو رفته است ( معمولاً خیلی سطحی و حدود ۴ میلی متر ) یک برش خطی بدهید .

* مهم:

هیچ گاه روی ناحیه را برش ضربدری ندهید زیرا این کار ریسک بریده شدن اعصاب و عروق خونی را افزایش می دهد .

زخم باید حدود ۲۰ دقیقه ساکشن شود . در صورتی که نجات دهنده خود زخم بازی در دهان یا اطراف دهان داشته باشد , باید از این کار اجتناب نماید . مایع زخم که توسط ساکشن دهانی خارج می گردد , باید مرتباً دور ریخته شود . با این حال اگر احتملاً بلعیده شد , جای نگرانی نیست , زیرا زهر در معده بی اثر می شود . در صورت امکان اطلاعات صحیحی در مورد شکل مار به دست آورید . هرگز به بیمار اجازه ندهید که راه برود . مصدوم را سریعاً به مراکز درمانی منتقل کنید .

* نکته :

استفاده از کمپرس سرد در مار گزیدگی ممنوع است .

* نکته :

سم بعضی از مارها ( مثل مارکبرا و مار مرجانی ) بر روی سیستم عصبی اثر می گذارد و با فلج کردن عضلات تنفسی باعث خفگی و مرگ فرد می گردد . ارایه ی کمک های اولیه مناسب , به ویژه انجام تنفس مصنوعی ( احیای قلبی – ریوی ) در نجات زندگی این افراد از اهمیت خاصی برخوردار است . توجه : چون مارگزیدگی در هر کشور و ناحیه با مارهای خاص آن منطقه جغرافیایی اتفاق می افتد , برای اطلاع صحیح از انواع مارهای موجود در منطقه و نحوه ارایه ی کمک های اولیه بهتر است با مسئولین مربوطه مثل مقامات سازمانهای بهداشتی , سازمان دامپزشکی , سازمان مراتع و جنگلبانی و … تماس بگیرید و اطلاعات لازم را از آنها جویا شوید .

* بطور کلی کمک‌های اولیه را به شرح زیر می توان خلاصه کرد :

۱- به منظور جلوگیری از نفوذ و جذب سم باید از روش بانداژ استفاده نمایید . ولی اگر امکانات محلی تنها روش بست یا تورنیکه را ترجیح و اجازه می دهد در این صورت بهتر است اصول مشروحه زیر مراعات و عملی گردد :

بعد از گزش مار ، فوراً بالای محل گزش را با بست یا تورنیکه (Tourniquet) می بندند . برای بستن می توان از نوار پارچه ای (به عرض سه سانتیمتر) استفاده کرد . تا زمانیکه بست مناسب تهیه شود ، ناحیه بالای گزش را باید با دست و با فشار مناسب گرفت تا مانع نفوذ سم شود . توصیه می شود که میزان محکم بستن تورنیکه باید به اندازه ای باشد که یک انگشت دست نه به سهولت و نه به سختی از زیر آن رد شود. پس از بستن بالای موضع هر ۱۵ دقیقه آنرا به مدت چند ثانیه (یک و نیم دقیقه) باز نموده و مجدداً بست و بیمار را به درمانگاه یا پزشک رساند . اگر بست پهن و ضخیم باشد ، می توان به مدت یک و نیم تا دو ساعت از آن استفاده کرد .

در موارد زیر از بست یا تورنیکه استفاده نمی شود :

• موقع تزریق سرم ضد مار گزیدگی

• موقع بروز تورم ناشی از مار گزیدگی

• بیش از یک ساعت از گزش مار گذشته باشد .

• نوع مار غیر سمی باشد.

۲  – روش بانداژ و بی حرکت نگهداشتن اندام :

محل گزش و اطراف آنرا (حداکثر ممکن از اندام مصدوم) فوراً باید باند پیچی نمود. برای بانداژ از باند یا نوار پارچه ای نسبتاً پهن مانند مچ پیچ استفاده می شود (باند از پارچه کرپ یا هر پارچه نرمی مانند حوله که به صورت بریده یا نوار پهن باشد ، انتخاب می کنند) . عضو مصدوم را باید ثابت نگهداشت . برای ثابت کردن یا بی حرکت نمودن اندام از تخته شکسته بندی یا چوب و غیره نیز می شود استفاده کرد  اندام مصدوم را باید روی تخته مزبور قرار داد و مجدداً باند پیچی نمود و او را هر چه زودتر به درمانگاه یا پزشک رسانید . تا رسیدن به مراکز درمانی یا پزشک ، عضو مصدوم را باید ثابت و بی حرکت نگهداشت و بانداژ را باز نکرد . در صورت انجام این روش (Bandage and immobilization) دیگر از روش بست یا تورنیکه استفاده نمی شود .

۳- اگر گزش مستقیم و عمقی باشد ، محل گزش را سوراخ نمی نمایند و شکاف نمی دهند .

۴- در صورت امکان مار گزنده را بکشند و همراه بیمار به مراکز درمانی یا پزشک ببرند .

۵- روش بانداژ تا حدی از نفوذ و حرکت سم در بدن جلوگیری می کند و در حالات خفیف گزش ، اصولاً روش مناسبی می باشد .

۶- اگر بانداژ ناحیه کتف مقدور باشد ، انجام آن نباید مانع حرکت آزاد قفسه سینه شود .

۷- گزش در ناحیه گردن و سر کمک‌های اولیه ندارد .

۸- در روش بانداژ دو موضوع ناخوشایند وجود دارد (۱) اگر گزش مار دارای اثر تخریب کننده موضعی باشد در این صورت مشکل شدت پیدا می کند (۲) اگر باند پیچی محکم تر از حد معمول انجام شود به گردش خون آسیب می رساند و درد را افزایش می دهد .

۹- روش بانداژ به عنوان کمک‌های اولیه از ۳ لحاظ مفید و مورد توجه است (۱) اگر بیمار در مدت ۳ ساعت نتواند به مراکز درمانی برسد (۲) اگر گزش توسط مارهای کبرای جنوب کشور یا کفچه مار یا مار دریایی انجام پذیرد (۳) اگر گزش توسط مارهای ناشناخته انجام شود .

۱۰-بطور کلی هیچ نوع ماده خوراکی اعم از غذا و نوشیدنی نباید به بیمار خوراند . در صورت نیاز و ضرورت مقدار کمی آب برای رفع تشنگی و با احتیاط می توان به بیمار خوراند . در صورت نداشتن علائم عصبی تجویز مقدار کمی آرام بخش مانند دیازپام خوراکی ضرری ندارد ولی از مصرف آسپرین باید خودداری شود . از مصرف مشروبات الکلی و یا تجویز مرفین جداً باید خودداری شود .

* تشخیص مار گزیدگی :

اصولاً دست یا پا بیشتر در معرض گزش مار می باشد . چنانچه تصادفاً سرخ رگها یا سیاهرگی مورد حمله مار قرار گیرد و سم مستقیماً و به مقدار کافی وارد جریان خون شود ، غالباً مرگ با یک تشنج سریع در چند دقیقه فرا می رسد . بطور کلی مسمومیت با زهر مار یک حالت اورژانس دارد که مستلزم مراقبت فوری و داشتن تجربه کافی در تشخیص و درمان است . تاخیر در مداوا یا درمان ناقص چه بسا عواقب وخیمی به بار خواهد آورد  .

گاهی ممکن است دندان مار آلوده به میکروب ،‌ویروس یا انگل باشد در این صورت گزش آن باعث جراحات سخت و احیاناً سبب انتقال بعضی بیماری‌های میکربی ،‌ویروسی یا انگلی خواهد بود . شک و تردید در سمی و غیر سمی بودن باعث ناراحتی فردی می شود و احتمال دارد با گزش یک مار سمی زهر وارد بدن شکار نشود یا برعکس گزش مار غیر سمی باعث احساس هیجان و حتی عوارض عصبی و روانی گردد . این هیجانات ممکن است سستی و ناتوانی و سرگیجه ایجاد کند و موجب تشدید و بی نظمی تنفس و نبض و گاهی هم بروز یک حالت شوک ابتدایی شود . از طرفی تمام این علائم ممکن است بعد از یک مسمومیت واقعی ظاهر شود بنابراین در موقع درمان یک مصدوم باید تمام نشانیها را به خاطر داشت .

اصولاً زهر مار از نظر آزمایشگاهی از یک سری عوامل مختلف تشکیل می شود در حالی که از نظر بالینی زهر افعی‌ها روی خون (Vasculotoxin) و زهر مارهای دریایی روی ماهیچه‌ها (Myotoxin) اثر می کند .

* گزش‌های ناشناخته ای که در مار گزیدگی غالباً موجب تردید می شوند عبارتند از :

(۱) آسیب‌های حاصله از برخورد با اشیاء (تیغ ، خار و اشیاء نوک تیز و غیره )

(۲) آسیب‌های حاصله از گزش و نیش عقرب ، رتیل ، حشرات ، جوندگان و جانوران آبزی .

(۳) مار گزیدگی با علائم یا بدون علائم مسمومیت .

(۴) مار گزیدگی با داشتن علائم خفیف مسمومیت و یا داشتن علائم شدید مسمومیت که منجر به مرگ می شود .

درد و تورم در آسیب‌های حاصله از اشیاء غالباً پیشرفت مستمر ندارد و محدود می باشد . گزش و نیش بند پایان به ندرت باعث خونریزی می شوند و سوراخ زخم کمتر قابل جستجو است و غالباً دیده نمی شوند .

گزش مارهای زمینی دردناک و سوراخ ریز دندان‌ها روی زخم مشهود و خون آلود است . گزش مار دریایی دردناک نیست و مشاهده سوراخ جای دندان کار روی زخم خیلی مشکل است .

گزش مار افعیها با درد موضعی ، تورم و تغییر رنگ موضع گزش غالباً طی ۱۵ دقیقه بعد از گزش شروع می شود و مسمومیت به تدریج پیشرفت می نماید . حساس شدن غدد لنفاوی مربوطه غالباً طی یک ساعت بعد از گزش آشکار می گردد و از علائم مسمومیت محسوب می شود . مشاهده تورم در مسمومیت‌های شدید کمی مشکل است لذا محیط یا حجم عضو مصدوم و غیر مصدوم باید اندازه گیری شود و با هم مقایسه گردد .

در گزش افعی‌ها معمولاً ادرار خونی یا هموکلوبینوری و بعد عدم انعقاد خون ظاهر می شود . در شرایطی که تجهیزات و امکانات آزمایشگاهی در اختیار نباشد ، آزمایش ساده زمان لخته شدن خون کامل بسیار مفید خواهد بود . برای این منظور مقدار چند میلی لیتر از خون بیمار را داخل لوله تمیز آزمایشگاهی قرار می دهند و آن را به مدت ۲۰ دقیقه در حرارت اطاق بطور عمودی نگهداری می نمایند چنانچه در طی این مدت خون منعقد نگردد دلیل بر اختلالات انعقادی است .

بعضی از کارشناسان به منظور سرعت عمل اظهار می دارند که چنانچه خون بیمار را در لوله‌های بسیار نازک یا لوله‌های شعریه به مدت ۲ تا ۳ دقیقه در حرارت اطاق قرار دهند اگر خون منعقد نشود دلیل بر اختلال در فیبرینوژن خون است . در هموکلوبینوری رنگ پلاسمای بیمار قرمز یا تیره می باشد سم بعضی افعی‌ها اثری روی انعقاد خون ندارند . گزش گروه افعی‌ها غالباً همراه با تورم شدید و علائم خونریزی همراه با تورم شدید و علائم خونریزی موضعی و ظهور دانه‌های قرمز و چسبندگی خون در یکی دو ساعت اول است .

ولی اگر بستن تورنیکه (Tourniquet) به عنوان کمک‌های اولیه بکار برده باشند ظهور این نشانیها ۴ تا ۵ ساعت به تاخیر می افتد . بطور کلی تورم شدید موضعی ،‌تاول و نکروز همراه با وضعیت غیر عادی انعقاد خون مربوط به گزش مارهای گروه افعی‌ها می شود .

در گزش گروه الاپیده مانند کبرا یا کفچه مار ،‌سستی و خواب آلودگی و فلج حلق از علائم مهم به شمار می رود . خونریزی یا هموراژی و عدم انعقاد خون مشهود است . بطور کلی در موارد گزش کبراها ، علائم افتادگی پلکها ، اختلال در بلع و سایر علائم مسمومیت عصبی یا نروتوکسین طی یک ساعت اول ظاهر می شود و به سرعت پیشرفت می کند . به نحوی که سستی و اختلال دستگاه تنفسی و احیاناً شوک قلبی را همراه دارد . ولی اگر بستن تورنیکه را به عنوان کمک‌های اولیه بکار برده باشند این نشانیها طی ده ساعت ظاهر می گردد . معمولاً تورم موضعی شدید ، تاول و نکروز همراه با وضعیت عادی انعقاد خون و داشتن علائم عصبی مربوط به گزش مارهای گروه کبرا یا الاپیده است .

در گزش مارهای دریایی ،‌وجود درد و حساس بودن عضلات در لمس تیره شدن رنگ ادرار که نتیجه خونریزی داخل ماهیچه ای و وجود میوگلوبین در ادرار است از علائم مسمومیت با سم مارهای دریایی است .

در خونریزی داخل ماهیچه ای اصولاً رنگ ادرار قرمز یا قهوه ای می شود که نباید آن را با هموکلوبینوری حاصل از سموم همولتیک اشتباه کرد . چه وجه افتراق هموکلوبینوری و خونریزی داخل ماهیچه ای در رنگ پلاسما است . در هموکلوبینوری رنگ پلاسما تیره می باشد در صورتی که در خونریزی داخل ماهیچه ای رنگ پلاسما طبیعی ولی ادرار خونی بوده و در ماهیچه‌ها خونریزی مشاهده می شود .

گزش مارهای دریایی همراه با پیدایش خون در ادرار در یکی دو ساعت اول بوده و بعد سستی و اختلال تنفس ظاهر می شود . تهیه الکتروکاردیوگرام به منظور پیش بینی و جلوگیری از بروز حوادث نامطلوب در حالات مختلف مفید است . تورم اطراف گزش و همچنین ادامه توسعه تدریجی آن دلیل بر نفوذ مقدار زیاد سم است . نکروز موضع دلیل دیگر بر مسمومیت است که بیشتر در شست انگشتان ظاهر می شود .

گاهی پیشرفت نکروز یا قانقرایا تا تاندونها و ماهیچه‌ها و حتی استخوانها می رسد . عفونت‌های میکروبی گاهی تا حد مفاصل پیشرفت می کند . در بعضی موارد چنانچه به عنوان کمک‌های اولیه موضع را شکاف نداده باشند این عفونت مشاهده نمی شود .

* بررسی‌های آزمایشگاهی :

در اکثر موارد درمان بیماران بدون انجام تست‌های آزمایشگاهی صورت می پذیرد و از طرفی اغلب گزش‌های مار گزیدگی به عنوان مار ناشناخته درمان می شوند . در حالی که اگر امکانات لازم فراهم باشد و درمان با تشخیص مار و نتایج تستهای آزمایشگاه تکمیل گردد ،‌اطلاعات ارزشمندی فراهم خواهد شد .

بطور گلی با توجه به امکانات موجود و شرایط محلی و وضعیت بیمار ممکن است نیاز به انجام یک و یا چند مورد از آزمایشات زیر باشد :

آزمایش ادرار (Urinalysis) – هموگلوبین (Hemoglobin) – هماتوکریت (Hematocrit) – شمارش گلبولب یا Cell Blood Count) CBC – تعیین گروه خون (Blood typing) – سدیمنتاسیون یا Sedimentation) ESR – مقدار اوره (Urea) – گازهای خون شریانی (ABG) – اختلالات انعقادی : زمان پروترومبین یا Prothrombin time) PT – زمان نسبی ترمبوپلاستین یا (Partial thromboplastin) PTT – فیبرینوژن (Fibrinogen) – سطح فراورده‌های حاصل از تخریب فیبرین (Fibrin split product level) – آزمایش ساده یا ۲۰ دقیقه ای لخته شدن خون کامل (The 20 minutes whole Blood clotting Test) معمولاً این آزمایشات در مورد گزش افعیها و مارهای ناشناخته انجام می شود و در ۴۸ ساعت اول هر ۶ تا ۸ ساعت یک بار تکرار می شود . اندازه گیری الکترولیتهای سرم Electrolytes غالباً مفید است .

در مواردی که گزش مار باعث نکروز عضلانی می شود سطح کراتین فسفوکنیاز یا (Creatine Phosphokinase) و لاکتیک دی هیدروژینار یا (Lactic dehydrogenase) LDH به مقدار قابل توجهی افزایش می یابد و این امر اهی در تشخیص افتراقی کمک کننده است . در انواع مار گزیدگی‌ها به خصوص گزش مارهای دریایی ،‌گرفتن نوار قلبی یا ECG از بیماران بیش از ۴۵ سال توصیه می شود .

* درمان مار گزیدگی :

هر بیمار مار گزیده که طی دو ساعت اول گزش دچار تورم و تغییر رنگ موضع به شعاع ۱۵-۱۰ سانتیمتر در محل گزش شد ، یا دچار درد و حساسیت در غدد لنفاوی ناحیه مربوطه بشود ، یا علائم سیستمیک مسمومیت را نشان دهد باید در واحد مراقبت‌های ویژه (ICU) بستری شود . معمولاً از طریق راه وریدی (i.v.) تزریق محلول کریستالوئید یا قندی ۵%‌برقرار می شود . علائم حیاتی باید دقیقاً کنترل شود . برون ده ادراری باید در حد قابل قبولی حفظ شود .

مسکن‌ها (Analgesic) در موارد مقتضی برای تسکین درد تجویز می شوند . از مصرف آسپرین خودداری شود و گاهی در صورت نیاز ،‌دیازپام (Diazepam) خوراکی به عنوان آرام بخش توصیه می شود .

سرم ضد مار گزیدگی یا آنتی ونوم (antivenom) به مقدار کافی باعث برطرف شدن تظاهرات خطرناک سیستمیک سم مار می شود ولی روی علائم موضعی چندان اثر ندارد . لذا طبیعی شدن علائم حیاتی و بر طرف شدن اختلالات انعقادی بدون توجه به تورم موضعی نشانگر تاثیر و کفایت مقدار سرم است .

موثرترین سرم ضد مار گزیدگی سرمی است که اختصاصاً بر ضد همان مار تهیه شده باشد . ولی معمولاً این سرمها در دسترس عموم نمی باشند اصولاً استفاده از سرم ضد مار گزیدگی برای خنثی کردن سم است و دقیقاً نمی توان در تمام موارد دستور واحدی برای شروع درمان توصیه کرد .

بطور کلی موارد استعمال سرم ضد مار گزیدگی (۱) در گزش افعیها شامل کاهش ناپایداری قابل توجه فشار خون ، ادم انژیونوروتیک (Angionourotic edema)، اسهال و اختلالات انعقادی با خونریزی‌های خارجی است (۲) در گزش کبراها یا مسمومیت‌های عصبی شامل علائم درگیری اعصاب جمجمه از قبیل افتادگی پلکها ، اختلال بلع ، اختلال تنفس و بینایی است (۳) در مسمومیت با سم مارهای دریایی شامل سوزش و دردناک بودن عضلات هنگام لمس و میوگلوبینوری است . از آنجاییکه سرم مار گزیدگی منشاء حیوانی (غالباً سرم اسب) دارد لذا مصرف آن ممکن است موجب انافیلاکسی و سایر واکنش‌های حساسیتی شود .

در اغلب کشورها آزمایش مقدماتی حساسیت پوستی برای سرم انجام می شود . گرچه تست منفی موید قطعی عدم حساسیت نیست و تست مثبت هم حتماً از پیدایش انافیلاکسی خبر نمی دهد .

افرادی که دارای سابقه بیماریهای حساسیتی نظیر آسم ، تب یونجه ، اگزما و حساسیتهای غذایی و دارویی می باشند یا افرادی که دارای سابقه واکنش به سرم اسبی هستند ، بیشتر از سایرین مستعد بروز واکنش‌های شدید تزریق سرم ضد مار گزیدگی می باشند . در این موارد برخی معتقدند که بری پیشگیری از بروز واکنش‌ها و یا کاهش شدت آن قبل از تزریق سرم مار گزیدگی ، آدرنالین ، آنتی هیستامین و کورتیکواستروئید تجویز گردد .

سرم ضد مار گزیدگی بهتر است به صورت داخل وریدی و رقیق شده به نسبت ۵/۱ یا ۱۰/۱ طی ۱۵ تا ۳۰ دقیقه تزریق شود . تجویز سریع سرم توصیه نمی شود و تجوز دز اولیه سرم بستگی به نوع و خلوص سرم مصرفی و فاکتورهای متفاوتی از قبیل سن ، وضعیت فیزیکی و حال عمومی بیمار دارد و باید زیر نظر پزشک انجام شود . در حالات خفیف بیماری ، تزریق یک یا دو واحد در حالات سخت بیماری ۲ تا ۶ واحد و حتی بیشتر از سرم پلی والان ضد مار گزیدگی ساخت ایران تجویز می شود . در اغلب موارد مار گزیدگی در ایران ،‌تزریق سرم پلی والان توصیه می شود مگر در موارد کبرا یا کفچه مار ترجیحاً‌ از سرم اختصاصی یا منووالان استفاده شود (سرم پلی والان ایران نیز موثر است ) .

بعضی هر یک شیشه یا آمپول را یک واحد دانسته و برخی هر صد (LD50) خنثی شدن سم را یک واحد و برخی خنثی شدن ۱/۰ میلی گرم سم را یک واحد می دانند . همچنین عده ای معتقدند که هر واحد سرم ضد مار گزیدگی مقدار سرمی است که اگر درون رگ تعداد معینی موش آزمایشگاهی (به وزن ۱۸ تا ۲۰ گرم) تزریق شود و بلافاصله پس از ۵ تا ۱۰ MLD (حداقل مقدار کشنده) از سم مورد نظر تزریق گردد و قدرت نگهداشتن ۵۰% از این موشها را داشته باشد . این واحد سرمی را با علامت (Antivenom Unit) Au نشان می دهند .

همانطور که اشاره شد در موارد سخت گاهی بیش از ۶ آمپول مثلاً ده واحد و حتی بیشتر و گاهی تا ۴۵ واحد یعنی ۴۵۰ میلی لیتر سرم برای یک بیمار مصرف شده که این مقدار خطرناک است و نباید تجویز شود .

هنگام تزریق سرم ضد مار گزیدگی می بایستی سرنگ محتوی آدرنالین ۱۰۰۰/۱ جهت مقابله با انافیلاکسی آماده و در دسترس باشد . به دنبال تزریق سرم ضد مار گزیدگی احتمال بروز بیماری سرم Serum Sichness) وجود دارد . بسیاری از سرمهای ضد مار گزیدگی خاصیت پیروژنی یا تب زدایی دارند . اگر سرم ضد مار گزیدگی در دسترس نباشد باید به درمانهای علامتی متوسل شد . شوک معمولاً با اقدامات رایج مثل استفاده از مایعات و الکترولیتها و تجویز مناسب داروهای واز و پرسور (Vasopressor) درمان می شود . تزریق پلاسمای منجمد تازه یا (Fresh Frozen Plasma) FFP ، فاکتورهای انعقادی و پلاکت ممکن است در اختلالت انعقادی موثر باشد . تاثیر مثبت هپارین (Heparin) ثابت نشده است . گاهی در مار گزیدگی به علت نارسایی کلیه‌ها ممکن است نیاز به دیالیز باشد ولی نارسایی دائمی کلیه به ندرت دیده می شود . فلج تنفسی ناشی از سموم نروتوکسین ممکن است به سختی با تجویز سرم ضد مار گزیدگی برطرف شود و گاهی نیاز به اقدامات حمایتی تنفسی و تراکئوستومی است (Tracheostomy).

ادروفونیوم هیدروکلراید یا تنزیلون Edrophonium (Tensillon) hydrochlorise موقتاً در بلوک عصبی عضلانی ناشی از سم کبرا اثر دارد . بعضی معتقد به تزریق همزمان سرم مار گزیدگی و کوردتیکواستروئیدها (Corticosteroids) هستند ولی معمولاً این روش توصیه نمی شود . در مار گزیدگی فاسیوتومی Fasciotomy توصیه نمی گردد . ولی به ندرت در موارد ضروری از آن استفاده می نمایند .

بروز عفونت در مار گزیدگی معمولاً شایع نیست مگر در مواردی که به عنوان کمک‌های اولیه محل گزش را بریده یا شکاف می دهند و به نحوی باعث آلودگی موضع می شوند . در عفونت‌های حاصله که گاهی گرم منفی هستند پس از کشت و انتی بیوگرام ، آنتی بیوتیک انتخابی تعیین می شود . مگر در حالات حاد و شدید که مستقیماً آنتی بیوتیک مناسب تجویز می گردد . در مورد افرادی که قبلاً مایه کوبی علیه کزاز شده اند یک تزریق یادآور یا تزریق یک دز واکسن کزاز کافی است ولی اگر مایه کوبی نشده باشند و احتمال آلودگی کزاز وجود داشته باشد ، تزریق یک دز واکسن کزاز همراه با سرم ضد کزاز توصیه می شود .

* پیش بینی وضع بیماران:

تا زمانی که ضربان قلب وجود دارد می توان به بهبود بیمار امیدوار بود . گاهی مصدوم یا مار گزیده بدون درمان اصلی بهبود پیدا می کند و نیز ممکن است مرگ خیلی سریع بعد از گزش گروه الاپیده فرا رسد . حد متوسط زمان فرا رسیدن مرگ معمولاً پنج ساعت بعد از گزش است ولی ممکن است مرگ تا هفت روز پس از گزش نیز به تاخیر بیافتد . توجه به پائین آمدن فشار خون و مشاهده علائم بالینی ، اختلالات دستگاه تنفس و گردش خون موضوع را تا حدی روشن می نماید .

در گروه الاپیده یا کبرا اساساً مرگ در اثر فلج دستگاه تنفسی است . ضعف ماهیچه‌ها ‌، ازدیاد ترشح بزاق و استفراغ بیش از حد مزید بر علت و گاهی موجب خفگی می شود . در حالیکه در گروه افعی‌ها خونریزی و شوک بیشتر باعث مرگ می گردد .

در صورت عدم مشاهده نکروز ممکن است درد به طور نادر تا دو هفته ادامه یابد . معمولاً تورم تا دو هفته از بین می رود و به ندرت مشاهده شده است که یکی دو ماه این تورم ادامه یابد .

چنانچه زخم را ضد عفونی کنند و آزاد بگذارند در طی یکی دو هفته خشک خواهد شد ولی اگر به عللی زخم بسته شود ممکن است عفونی شده و بهبودی طولانی تر شود و حتی دیده شده که زخم چند ماه ادامه داشته و سرانجام به مراقبت و عمل جراحی احتیاج پیدا کرده است . به افرادی که سرم اختصاصی برای درمان تزریق می شود گاهی علائم در طی یکی دو روز از بین می رود و به ندرت بیش از دو هفته این علائم باقی می ماند .

دوران بیماری در گزش مارهای دریایی کمی طولانی تر بوده و شاید چندین ماه طول بکشد تا بیمار سلامت خود را باز یابد . در گزش افعی‌ها که سم آنها خاصیت خونریزی داشته باشد معمولاً بیمار طی یک هفته بهبود پیدا می کند . اما گزش افعی‌هایی که سم آنها خاصیت انعقاد خون را تغییر می دهد و سرم غیر اختصاصی در مورد آنها تجویز می گردد دوران بیماری دو سه هفته طول خواهد کشید تا بهبود حاصل گردد .

در حالات سخت بیماری ، ابتدا جریان خون سریع می شود و بعد این جریان به کندی صورت می گیرد . در چنین وضعی خون به قلب و مغز به کندی می رسد و ممکن است این عمل در اثر شوک (۱۲ تا ۷۲ ساعت بعد از گزش) یا در اثر خونریزی داخلی یا از محل گزش باشد .

منبع: dampezeshk.net

دانشمندان در وزارت کشاورزی ایالات متحده ، واکسن جدیدی را بر علیه بیماری نیوکاسل در طیور معرفی کرده اند . این واکسن توسط مهندسی ژنتیک معکوس ساخته شده و بخشی از ویروس وحشی این بیماری است .

به گزارش خبرنامه بین المللی دامپزشکان ایران زمین ( www.vetnews.ir ) ، این واکسن جدید نه تنها سبب کاهش تلفات ناشی از بیماری فوق میشود ، بلکه کاهش گسترش ویروس عامل این بیماری را نیز سبب میگردد . این واکسنها از سویه های وحشی بیماری فوق به دست آمده و از انتقال بیماری به پرندگان واکسینه شده جلوگیری میکند . سازندگان این واکسن ، ویروس مورد استفاده در آن را متمایز از سایر واکسنها دانسته اند .

بیماری نیوکاسل بیش از ۲۵۰ گونه پرندگان را تحت تاثیر قرار میدهد و هزنه سالیانه کنترل آن به دهها میلارد دلار میرسد .